Ticari Mutfakta Telafi (Make-up) Havası: Debi, Hız ve Sıcaklık
Ticari mutfakta telafi havası, davlumbazların dışarı attığı havanın yerine mutfağa kontrollü biçimde getirilen havadır ve hesabın çıkış noktası egzoz debisidir. ABD'de yaygın referans olan International Mechanical Code (IMC) 508.1, tüm kaynaklardan gelen telafi havasının binadaki egzoz sistemlerinin attığı havaya yaklaşık eşit olmasını ister. Asıl tasarım sorusu ise bu havanın ne kadarının hangi yoldan, hangi sıcaklıkta ve hangi hızla mutfağa gireceğidir.
Davlumbaz seçimi ve egzoz debisinin nasıl bulunduğu endüstriyel mutfak davlumbaz havalandırması yazısında, salona koku taşınmasının nedenleri restoran koku sorunu yazısında anlatıldı. Bu yazı yalnız telafi havası tarafını ele alır.
Telafi havası egzoz debisinden nasıl hesaplanır?
Hesap bir hava bilançosudur. Önce davlumbazların toplam egzoz debisi belirlenir, sonra bu miktar karşılayacak kaynaklara dağıtılır:
- Salondan transfer havası: Salonun taze hava sistemiyle getirilen ve zaten iklimlendirilmiş olan dış hava, servis açıklıklarından mutfağa akar.
- Mutfağa yerel telafi havası: Ayrı bir telafi havası ünitesi veya taze hava santrali ile mutfağa doğrudan verilen hava.
- Bina iklimlendirme sisteminin mutfağa verdiği dış hava.
Bu kaynakların toplamı egzozdan biraz az tutulursa mutfak salona göre hafif negatif basınçta kalır ve hava yönü salondan mutfağa olur. Kavramın genel anlatımı için negatif basınç ve pozitif basınç nedir yazısına bakılabilir.
Kaliforniya Enerji Komisyonu destekli "Design Guide 3: Optimizing Makeup Air" rehberi, telafi havası ihtiyacını azaltmanın ilk adımının egzoz debisini gereğinden büyük seçmemek olduğunu vurgular. İkinci adım salonun dış havasını hesaba katmaktır. Rehberdeki örnekte 160 kişilik bir salona verilen 1.600 cfm (yaklaşık 2.700 m³/h) dış hava mutfağa aktarılabiliyorsa yerel telafi ihtiyacı aynı miktarda azalır.
Yerel telafi havası egzozun yüzde kaçı olmalı?
Aynı rehber, egzoz debisinin yüzde 80–90'ını tek bir yerel yoldan vermenin davlumbazın yakalama performansını bozabileceğini belirtir ve tek bir yerel yolun payını yüzde 60'ın altında tutmayı önerir. Kalan kısım transfer havasından, ikinci bir yerel yoldan veya bina sisteminden gelmelidir.
| Telafi havası yolu | Design Guide 3'teki değerlendirme |
|---|---|
| Salondan transfer havası, deplasman difüzörü, davlumbazdan uzak delikli tavan difüzörü | Davlumbaza yaklaşan hava hızı 75 fpm (yaklaşık 0,38 m/s) altındaysa genellikle iyi çalışır. |
| Ön yüzden üfleme (face discharge) | Çıkış hızı 150 fpm'yi (yaklaşık 0,76 m/s) aşmamalı, hava yatay yönde çıkmalı. |
| Davlumbaz içine kısa devre üfleme | Yakalama sınır debisinin yüzde 15'inden fazlası taşmaya yol açar; rehber bu tipi önermez. |
| Hava perdesi | Üreticiler payı egzozun yüzde 20'sinin altında tutmayı önerir; rehber çok dikkatli kullanılmasını ister. |
Örnek: 6.000 m³/h egzozlu mutfak
Toplam egzozun 6.000 m³/h olduğu bir mutfakta tüm telafi havasını tek bir menfez grubundan vermek yerine yük bölünür. Salondan 2.000 m³/h transfer havası alınabiliyorsa geriye 4.000 m³/h kalır. Bu miktar ön yüz üflemesi ve delikli tavan difüzörleri arasında paylaştırılırsa her yolun payı yüzde 60'ın altında kalır. Negatif basınç için toplam telafi egzozun biraz altında ayarlanır; kesin fark devreye almada basınç ve hava yönü ölçülerek bulunur. Sayılar yalnız yöntemi göstermek içindir.
Davlumbaz yakınında hava hızı neden belirleyici?
Pişirme sırasında yükselen sıcak hava sütunu düşük hızlı bir akıştır; yanına yüksek hızla giren hava bu sütunu iter ve dumanın davlumbaz kenarından taşmasına neden olur. Design Guide 3'e göre difüzör çıkış hızı, davlumbaz yakalama alanının kenarında hızın 50 fpm'yi (yaklaşık 0,25 m/s) aşmayacağı şekilde ayarlanmalıdır. Rehber ayrıca davlumbaz yakınında dört yöne üfleyen difüzörlerin kullanılmamasını, delikli plaka difüzörlerin tercih edilmesini ister.
Hızı düşürmenin yolu, aynı debiyi daha geniş bir alandan vermektir. Gerekli serbest alan A = Q / v bağıntısıyla bulunur: 2.000 m³/h (0,56 m³/s) hava 0,38 m/s hızla verilecekse yaklaşık 1,5 m² etkin çıkış alanı gerekir. Difüzörün etkin alanı üretici kataloğundan alınır.
Telafi havası ısıtılmalı mı?
IMC 508.1.1, telafi havası ile iklimlendirilen mekân havası arasındaki sıcaklık farkının 10°F'yi (6°C) aşmamasını ister; yönetmelik bazı ünite tipleri için istisna tanır ve yerel uyarlamalar farklı olabilir. Design Guide 3 de telafi havası sıcaklığının davlumbaz performansını etkilediğini, sıcak telafi havasının (örnekte 90°F) daha serin havaya (75°F) göre yakalamayı daha çok bozduğunu belirtir.
İklimlendirilmemiş telafi havası kışın mutfakta soğuk hava akımı ve konfor sorunu yaratır; personel bu durumda çoğu zaman telafi ünitesini kapatır ve mutfak aşırı negatif basınca düşer. Bu da kapıların zor açılmasına, egzoz debisinin azalmasına ve doğal çekişli cihazların bacasının bozulmasına yol açabilir. Kışın ısıtma yükü, hava yoğunluğu 1,2 kg/m³ ve özgül ısı yaklaşık 1,0 kJ/kg·K kabulüyle Q (W) ≈ 0,34 × debi (m³/h) × sıcaklık farkı (K) bağıntısıyla yaklaşık hesaplanır. Bu yük büyük olduğundan egzozu gereğinden yüksek seçmemek ve salondan transfer havasını kullanmak işletme maliyetini doğrudan etkiler.
Egzoz ve telafi fanları nasıl birlikte çalıştırılır?
IMC 508.1, mekanik telafi havası sistemlerinin egzoz sistemiyle birlikte devreye girip birlikte çalışmasını ister. Uygulamada telafi fanı egzoz fanına kilitlenir; davlumbazlar devir kontrollü çalışıyorsa telafi debisi de aynı oranda değiştirilir. Aksi halde düşük pişirme saatlerinde telafi havası fazla gelir ve mutfak pozitif basınca geçer.
- Telafi ünitesinin filtresi tıkanırsa debi düşer; filtre durumu bakım planına yazılır.
- Taze hava emiş ağzı egzoz bacasından uzakta konumlandırılır.
- Devreye almada egzoz ve telafi debileri ölçülür, mutfak kapısında hava yönü kontrol edilir.
Telafi havası ünitelerinin kapsamı taze hava sistemleri, mutfak egzozu ise mutfak havalandırma sayfasında anlatılır. Egzoz kanalı ve fan tarafının tasarım adımları için Inovair'in mutfak egzost sistemi tasarımı rehberine bakılabilir.
Kaynaklar ve not
- International Mechanical Code (IMC), Bölüm 508 — Commercial Kitchen Makeup Air (508.1 ve 508.1.1)
- California Energy Commission destekli Commercial Kitchen Ventilation Design Guide 3 — Optimizing Makeup Air
- ASHRAE Handbook — HVAC Applications, Kitchen Ventilation bölümü (rehberin dayandığı kaynak)
Değerler projede hesapla doğrulanır.
Ticari mutfak egzozu ve telafi havası uygulamaları İstanbul, Kocaeli, Sakarya ve Yalova'da Inovair tarafından yapılır. Keşif talebi için: inovair.com.tr/kesif-talebi.
Keşif ve Teklif
İstanbul, Kocaeli, Sakarya ve Yalova'da keşif, projelendirme ve uygulamayı Inovair İklimlendirme Teknolojileri yapar. Fiyat keşif sonrası yazılı teklifte netleşir.