Otopark CO Sensörü Yerleşimi: Konum, Adet, Eşik ve Kalibrasyon
Otopark CO sensörü, araçların en çok çalıştığı ve havanın en zor yenilendiği noktalara, insanların soluduğu yüksekliğe yakın konur; adedi ise sensörün kapsama alanına ve otoparkın birbirinden ayrılmış bölgelerine göre belirlenir. Türkiye'de Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik CO sensörü için adet, yükseklik ya da ppm eşiği vermez; bu nedenle tasarım, cihaz standardı EN 50545-1, üretici dokümanı ve yurt dışı yönetmeliklerdeki ölçütlerle yapılır. Kapsama alanı için tek bir uluslararası değer yoktur; projede hangi ölçütün esas alındığı yazılı olmalıdır.
Yönetmeliğin otoparkla ilgili hükümleri otopark havalandırma yönetmeliği özeti yazısında, fan tipleri otopark jet fan mı aksiyel fan mı yazısında anlatıldı. Bu yazı yalnız sensör yerleşimine odaklanır.
Türkiye'de CO sensörü hangi düzenlemeye bağlı?
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'in 60. maddesi, toplam alanı 2000 m²'yi aşan kapalı otoparklarda bağımsız ve saatte en az 10 hava değişimi sağlayan mekanik duman tahliye sistemini zorunlu tutar. Yönetmelikte karbonmonoksit sensörüne ilişkin bir hüküm yoktur; gaz algılama hükümleri kazan dairesi, mutfak ve LPG'li araçların alındığı AVM otoparkları gibi alanlar içindir. 22 Şubat 2018 tarihli Otopark Yönetmeliği de genel esaslar maddesinde (Madde 4) otoparklarda Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik dahil ilgili yönetmeliklere ve Türk Standartları Enstitüsü standartlarına uyulmasını ister; sensör sayısı tanımlamaz.
Bu durumda CO sensörü bir mekanik tesisat tasarım konusudur: amaç, günlük kullanımda egzoz gazını kontrol altında tutarken fanları sürekli tam kapasitede çalıştırmamaktır.
EN 50545-1 neyi kapsar?
EN 50545-1 (2011, A1:2016 değişikliğiyle), otopark ve tünellerde karbonmonoksit, azot monoksit ve azot dioksitin algılanması ve ölçülmesi için sabit cihazların yapım, test ve çalışma gereksinimlerini ve test yöntemlerini tanımlar. Uzak gaz sensörleri ile otoparklarda kullanılan kontrol ünitesi için ayrı gereksinimler içerir. Yangın algılama amaçlı CO izlemeyi kapsamaz. Kısacası bu standart sensörün kendisinin doğru ölçmesini güvence altına alır; projede bu standarda uygunluğu beyan edilmiş sensör seçilmesi istenir.
Bir sensör kaç m² alanı kapsar?
Kapsama alanı ürüne ve esas alınan düzenlemeye göre değişir. Sayısal ölçüt veren resmi bir örnek Kaliforniya Enerji Yönetmeliği'dir (Title 24, Part 6, Bölüm 120.6(c)):
| Ölçüt | Title 24, Part 6 — 120.6(c) |
|---|---|
| Sensör başına alan | En fazla 5.000 ft² (yaklaşık 465 m²) |
| Bölge başına sensör | Her yakınlık bölgesinde en az 2 sensör (kat veya duvarla ayrılmış alanlar ayrı bölgedir) |
| Konum | Bölgede en yüksek CO derişimi beklenen nokta |
| Kontrol eşiği | Her zaman 25 ppm veya altı |
| Doğruluk | Üretici sertifikalı ±%5, yıllık sapma en fazla %5 |
Sensör yüksekliği için Bavyera Garaj ve Otopark Yönetmeliği (GaStellV, § 14), CO yarım saat ortalamasının döşemeden 1,50 m yükseklikte ölçülmesini esas alır. Üreticilerin kurulum kılavuzlarında verilen kapsama yarıçapları ürüne göre belirgin biçimde farklıdır; bu yüzden seçilen sensörün kendi kılavuzundaki değer kullanılmalıdır.
Örnek: 3.000 m² tek katlı otopark
Title 24 ölçütü esas alınırsa 3.000 / 465 ≈ 6,5 sonucu yukarı yuvarlanır ve en az 7 sensör gerekir. Kat bir duvarla iki ayrı bölgeye bölünmüşse her bölgede en az 2 sensör şartı ayrıca kontrol edilir. Sonra sensörler rampa dipleri, giriş-çıkış kuyrukları ve havanın az hareket ettiği köşeler gibi en yüksek derişim beklenen noktalara kaydırılır. Örnek yöntemi göstermek içindir.
Sensörler nereye konmaz?
- Jet fanın veya taze hava girişinin doğrudan önüne: temiz hava akımı ölçümü düşük gösterir.
- Araç egzozunun doğrudan çarptığı noktaya: anlık yüksek okumalar fanları gereksiz yere tam kademeye çıkarır.
- Su, yıkama veya fiziksel darbe riski olan yerlere koruma olmadan.
- Kalibrasyon için erişilemeyecek yüksekliğe.
Dizel araç oranı yüksek otoparklarda yalnız CO değil, EN 50545-1 kapsamındaki azot dioksit ölçümü de tasarımda değerlendirilir.
Fan kademeleri hangi eşiklerle çalışır?
Türk mevzuatında kademe eşiği tanımlanmadığı için eşikler projede belirlenir. Referans olarak iki resmi düzenleme kullanılabilir:
- Title 24, Part 6: Kontrol eşiği 25 ppm veya altıdır. Kabul testinde (NA7.12) tüm sensörler 25 ppm altındayken fanlar asgari devirde olmalı, 30 ppm kalibrasyon gazı verildiğinde okuma 25–35 ppm arasında kalmalı ve fanlar tam devre çıkmalıdır.
- Bavyera GaStellV § 14: CO yarım saat ortalaması trafik yoğunluğunda da 100 ppm'i aşmamalıdır; trafiği az olmayan kapalı büyük garajlarda 250 ppm'in üzerinde sesli ve ışıklı uyarı veren CO uyarı tesisatı istenir.
Yangın algılama sinyali geldiğinde sistem CO kontrolünden çıkar ve duman tahliye senaryosuna geçer; bu geçişin mantığı duman tahliye sistemi nedir yazısında anlatılır.
Kalibrasyon ve arıza durumu nasıl yönetilir?
Title 24, sensörlerin fabrikada kalibre edilmesini ve yılda birden sık kalibrasyon gerektirmemesini ister. Bir sensör kalibrasyon süresini aşarsa, boş otoparkta dört saatten uzun süre diğer sensörlerin ortalamasından 15 ppm'den fazla saparsa ya da dolu otoparkta 30 dakikalık ortalaması aynı bölgedeki diğer sensörlerden 15 ppm'den fazla ayrışırsa arızalı sayılır. Bu durumda kontrol sistemi fanları tasarım havalandırma debisine döndürür ve işletmeye alarm gönderir. Türkiye'deki projede kalibrasyon aralığı sensör üreticisinin talimatına göre bakım planına yazılır.
Sistemlerin kapsamı otopark havalandırması ve jet fan sistemleri sayfalarında anlatılır. Projede kontrol edilecek maddeler için Inovair'in otopark CO sensör ve jet fan kontrol listesi kullanılabilir.
Kaynaklar ve not
- Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete 19/12/2007, sayı 26735; değişiklikleriyle), Madde 60 — mevzuat.gov.tr
- Otopark Yönetmeliği (Resmî Gazete 22/02/2018, sayı 30340), Madde 4
- EN 50545-1:2011+A1:2016 — Otopark ve tünellerde zehirli ve yanıcı gazların algılanması için elektrikli cihazlar
- California Title 24, Part 6, Bölüm 120.6(c) ve NA7.12 kabul testleri
- Bayerische Garagen- und Stellplatzverordnung (GaStellV), § 14 Lüftung
Yurt dışı düzenlemeler Türkiye'de bağlayıcı değildir; tasarım ölçütü olarak anılmıştır. Değerler projede hesapla doğrulanır.
Kapalı otopark havalandırması ve CO kontrol sistemi uygulamaları İstanbul, Kocaeli, Sakarya ve Yalova'da Inovair tarafından yapılır. Keşif talebi için: inovair.com.tr/kesif-talebi.
Keşif ve Teklif
İstanbul, Kocaeli, Sakarya ve Yalova'da keşif, projelendirme ve uygulamayı Inovair İklimlendirme Teknolojileri yapar. Fiyat keşif sonrası yazılı teklifte netleşir.