Kişi Başı Taze Hava İhtiyacı: ASHRAE 62.1 ve TS EN 16798-1 Değerleri

Kişi başı taze hava ihtiyacı tek bir sayı değildir; kullanılan standarda, mekân tipine ve hedeflenen iç hava kalitesi kategorisine göre değişir. ASHRAE 62.1 ofis için kişi başı 2,5 L/s (9 m³/h) değerine ek olarak m² başı 0,3 L/s ister; TS EN 16798-1 ise az kirleten bir binada Kategori II için kişi başı 7 L/s (25,2 m³/h) ve m² başı 0,7 L/s öngörür. Her iki standartta da toplam debi kişi bileşeni ile alan (bina) bileşeninin toplamıdır.

Bu yazı iki standardın yöntemini, değerlerini ve aynı mekân için neden farklı sonuç verdiklerini örnek hesaplarla gösterir.

Taze hava neden kişi başı hesaplanır?

İnsanlar solunumla karbondioksit, nem ve vücut kokusu üretir. Bu yükler kişi sayısıyla orantılı arttığı için debinin bir bölümü kişi başına tanımlanır. Ancak boş bir mekânda da mobilya, halı, boya ve yapı malzemeleri kirletici salar; bu yüzden standartlar debinin ikinci bölümünü taban alanına bağlar. Sonuç: toplam dış hava = kişi sayısı × kişi başı değer + alan × alan başı değer.

ASHRAE 62.1'e göre kişi başı taze hava kaç m³/h?

ANSI/ASHRAE Standard 62.1, Tablo 6-1'de solunum bölgesine verilecek asgari dış hava debisini Vbz = Rp × Pz + Ra × Az bağıntısıyla tanımlar. Rp kişi başı, Ra alan başı değerdir; Pz kişi sayısı, Az taban alanıdır.

Bulunan Vbz değeri, hava dağıtımının etkinliğini gösteren Ez katsayısına bölünerek mahal dış hava debisine çevrilir; tavandan sıcak hava üflenen düzenlerde Ez birden küçük alınır ve gereken debi artar. Diğer mekân tipleri için standardın güncel tablosuna bakılmalıdır.

TS EN 16798-1 kategorileri neyi değiştirir?

Avrupa standardı EN 16798-1 (Türkiye'de TS EN 16798-1), iç ortam kalitesini kategorilere ayırır ve Ek B'de her kategori için varsayılan değerler önerir. Kişi bileşeni ve az kirleten bir bina için bina bileşeni şöyledir:

Standart, bina malzemelerinin kirletici salımına göre "çok az kirleten" ve "az kirletmeyen" binalar için farklı alan değerleri de verir. Hangi kategori ve bina sınıfının seçileceği proje şartnamesinde yazılı olmalıdır.

Örnek hesap: 100 m² ofis, 10 kişi

Aynı ofis için sonuçlar 198 ile 720 m³/h arasında değişir. Bu fark hata değil, farklı hedeflerin sonucudur: ASHRAE 62.1 asgari kabul edilebilir iç hava kalitesini, EN 16798-1 kategorileri ise algılanan hava kalitesine göre konfor düzeylerini tanımlar. Teklifleri karşılaştırırken debinin hangi standarda ve kategoriye göre hesaplandığını sormak gerekir.

Kişi sayısı nasıl belirlenir?

Hesabın en sık hata yapılan girdisi kişi sayısıdır. Mimari projede gösterilen masa ve sandalye sayısı, işletmenin bildirdiği en yüksek doluluk ve ilgili standardın varsayılan yoğunluk değeri karşılaştırılır; tasarım için gerçekçi en yüksek değer seçilir. Toplantı odası ve eğitim salonu gibi mekânlar günün çoğunda boş, kısa sürelerde tam dolu olabilir. Bu durumda tam doluluğa göre boyutlandırılan sistem, CO₂ sensörüyle talep kontrollü işletilerek boş saatlerde alan bileşeni düzeyine indirilebilir. Kişi sayısının düşük tahmin edilmesi ise kullanım başladıktan sonra havasızlık şikâyetiyle ortaya çıkar ve sonradan düzeltilmesi kanal ve cihaz değişikliği gerektirebilir.

Dış hava miktarını artırmanın bedeli nedir?

Daha yüksek kategori daha iyi iç hava kalitesi demektir, ancak getirilen her metreküp dış havanın kışın ısıtılması, yazın soğutulup neminin alınması gerekir. Bu yük, kategori yükseldikçe doğrudan artar ve santral, kanal ve batarya boyutlarını büyütür. Bu nedenle kategori seçimi kullanıcı beklentisi, işletme bütçesi ve ısı geri kazanım imkânı birlikte değerlendirilerek yapılır.

Örnek hesap: 60 m² derslik, 30 öğrenci

• ASHRAE 62.1: 30 × 5 + 60 × 0,6 = 186 L/s ≈ 670 m³/h
• TS EN 16798-1 Kategori II: 30 × 7 + 60 × 0,7 = 252 L/s ≈ 907 m³/h

Sınıf gibi yoğun mekânlarda kişi bileşeni baskındır; pencereyle bu miktarın düzenli sağlanması zordur. Konunun ayrıntısı okul sınıfı havalandırması yazısında ele alınır.

Hesaplanan debi pratikte nasıl doğrulanır?

Kişi başı dış hava debisi, dolu mekândaki CO₂ farkıyla doğrudan ilişkilidir. EN 16798-1'in varsayımı olan kişi başı yaklaşık 20 L/h CO₂ üretimiyle, kişi başı 7 L/s (25,2 m³/h) dış hava denge durumunda iç ortamı dış havanın yaklaşık 800 ppm üzerinde tutar; 10 L/s yaklaşık 550 ppm, 4 L/s yaklaşık 1.350 ppm fark verir. Bu ilişki CO₂ seviyesi ve havalandırma yazısında açıklanır. Devreye almada ise santral ve menfez debileri ölçülerek tasarım değerleriyle karşılaştırılır.

Dış hava sistemlerinin kapsamı taze hava sistemleri, ofis uygulamaları ofis havalandırması sayfasında anlatılır. Getirilen dış havanın ısıtma-soğutma yükünü azaltmak için ısı geri kazanım değerlendirilir.

Özetle kişi başı değer tek başına yeterli değildir: kişi sayısı, alan, seçilen standart ve kategori ile hava dağıtımının etkinliği birlikte yazıldığında hesap anlam kazanır. Bu bilgiler proje raporunda ve teklifte açıkça yer almalıdır.

Kaynaklar ve not

• ANSI/ASHRAE Standard 62.1 — Ventilation and Acceptable Indoor Air Quality, Tablo 6-1
• TS EN 16798-1 — Ek B, kategorilere göre varsayılan havalandırma debileri ve CO₂ tasarım farkları

Değerler projede hesapla doğrulanır.

Havalandırma sistemlerinin keşif, projelendirme ve uygulaması İstanbul, Kocaeli, Sakarya ve Yalova'da Inovair tarafından yapılır. Keşif talebi için: inovair.com.tr/kesif-talebi.