Exproof (ATEX) Fan Ne Zaman Gerekir? Bölge Sınıfları ve Yönetmelikler
Exproof (ATEX) fan, yanıcı gaz, buhar, sis veya tozun havayla patlayıcı karışım oluşturabileceği bir ortamda ya da böyle bir havayı taşıyan bir kanalda çalışacak fan için gereklidir. Bunun kararı fan kataloğundan değil, işyerinde yapılan patlayıcı ortam bölge sınıflandırmasından çıkar: Fanın bulunduğu veya taşıdığı hava bir Bölge (zone) olarak tanımlandıysa, o bölgeye uygun kategoride ATEX işaretli fan ve motor seçilir. Boyahaneler, solvent depoları, kimya tesisleri, un ve yem tesisleri, ahşap ve metal tozu çıkan atölyeler tipik örneklerdir.
Bu yazıda bölge sınıflarını, Türkiye'deki ilgili yönetmelikleri, ekipman kategorilerini ve fan seçiminde dikkat edilecek noktaları özetliyoruz.
Türkiye'de hangi yönetmelikler geçerli?
ATEX konusu Türkiye'de iki ayrı yönetmelikle düzenlenir ve ikisi sık karıştırılır:
| Yönetmelik | Kimi ilgilendirir? | Ne düzenler? |
|---|---|---|
| Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013, sayı 28633) | İşveren (kullanıcı) | Patlayıcı ortam riskinin değerlendirilmesi, bölge sınıflandırması, Patlamadan Korunma Dokümanı, bölgelere uygun ekipman seçimi. AB'nin 1999/92/AT yönergesine karşılık gelir. |
| Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik (2014/34/AB) (RG 30.06.2016, sayı 29758) | Üretici ve ithalatçı | Patlayıcı ortamda kullanılacak ekipmanın tasarım, uygunluk değerlendirmesi ve işaretleme kuralları. AB'nin 2014/34/AB yönergesine karşılık gelir. |
Kısacası işveren "nerede, hangi bölge var" sorusunu cevaplar; üretici ise "bu fan hangi bölgede kullanılabilir" sorusunu belgeyle cevaplar. Fan seçimi bu iki cevabın eşleştirilmesidir. Her iki yönetmelik de 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu çerçevesinde uygulanır.
Bölge (zone) sınıfları nelerdir?
28633 sayılı yönetmelik, patlayıcı ortamın oluşma sıklığına ve süresine göre şu bölgeleri tanımlar:
| Gaz, buhar, sis | Toz | Tanım (özet) |
|---|---|---|
| Bölge 0 | Bölge 20 | Patlayıcı ortam sürekli, uzun süreli veya sık sık bulunur |
| Bölge 1 | Bölge 21 | Normal çalışma sırasında ara sıra oluşması muhtemeldir |
| Bölge 2 | Bölge 22 | Normal çalışmada oluşması beklenmez; oluşursa kısa sürelidir |
Örneğin bir boya kabini içi ve egzoz kanalı çoğu zaman Bölge 1 veya 2, torbalı filtre içi çoğu zaman Bölge 20 veya 21 olarak değerlendirilir. Ancak bu yalnız bir eğilimdir; gerçek sınıf, tesisin Patlamadan Korunma Dokümanında, malzeme, miktar, sıcaklık ve havalandırma koşullarına göre belirlenir.
Hangi bölgede hangi kategori fan kullanılır?
Aynı yönetmeliğin ekinde, bölgelerde kullanılacak teçhizatın kategorisi tanımlanır:
- Bölge 0 veya 20: Kategori 1 teçhizat
- Bölge 1 veya 21: Kategori 1 veya 2 teçhizat
- Bölge 2 veya 22: Kategori 1, 2 veya 3 teçhizat
Gaz ortamı için kategori "G", toz ortamı için "D" harfiyle gösterilir. Fan etiketinde ayrıca gaz grubu (IIA, IIB, IIC) ve sıcaklık sınıfı (T1–T6) yer alır. Sıcaklık sınıfı, ekipmanın en sıcak yüzeyinin ortamdaki maddenin tutuşma sıcaklığının altında kalmasını güvence altına alır; bu nedenle seçim, kullanılan solvent veya tozun güvenlik bilgi formundaki tutuşma verisine göre yapılır.
Bir ATEX fan etiketinde görülen işaretleme, kabaca şu bilgileri taşır: Ex sembolü, ekipman grubu (yer üstü sanayi için II), kategori ve ortam harfi (örneğin 2G veya 3D), koruma tipi, gaz grubu veya toz grubu, sıcaklık sınıfı ya da azami yüzey sıcaklığı ve ekipman koruma seviyesi. Satın alma aşamasında bu bilgilerin, Patlamadan Korunma Dokümanında belirlenen bölge, madde grubu ve tutuşma sıcaklığı ile tek tek karşılaştırılması gerekir. Etiketteki bilgiden biri bile bölge şartını karşılamıyorsa, fan o noktada kullanılamaz.
Patlamadan Korunma Dokümanı bir kez hazırlanıp rafa kaldırılan bir belge değildir. 28633 sayılı yönetmelik, işyerinde, iş ekipmanında veya iş organizasyonunda önemli değişiklik yapıldığında dokümanın gözden geçirilmesini ister. Yeni bir boya hattı eklemek, solvent türünü değiştirmek ya da havalandırma sistemini yenilemek, bu tür değişikliklere örnektir; fan seçimi de güncel dokümana göre yapılmalıdır.
Exproof fanı sıradan fandan ayıran nedir?
Exproof fan yalnız "exproof motorlu fan" değildir. Fanın kendisi de mekanik bir tutuşma kaynağı olabilir. Seçimde şu noktalara bakılır:
- Motor: Bölgeye ve gaz grubuna uygun koruma tipinde, sıcaklık sınıfı uygun ATEX motor.
- Çark–gövde malzeme eşleşmesi: Çarkın gövdeye sürtmesi halinde kıvılcım çıkarmayacak malzeme çifti ve yeterli açıklık. Fanların patlayıcı ortama uygun tasarımı için TS EN 14986 standardı referans alınır.
- Elektriksel olmayan tutuşma kaynakları: Rulman ısınması, kayış kayması ve statik elektrik; elektriksel olmayan ekipman için EN ISO 80079-36/-37 serisi uygulanır.
- Topraklama ve eşpotansiyel bağlantı: Fan, kanal ve filtre gövdesinin statik birikimi önleyecek şekilde topraklanması.
- Belgeler: Uygunluk beyanı, ATEX işaretlemesi ve kullanım kılavuzu. Belgesi olmayan ekipman Patlamadan Korunma Dokümanında gerekçelendirilemez.
Havalandırma bölge sınıfını değiştirebilir mi?
Evet, değiştirebilir. Bölge sınıflandırmasında havalandırmanın derecesi ve sürekliliği dikkate alınır; IEC/TS EN 60079-10-1 bu değerlendirmenin yöntemini verir. Yeterli ve güvenilir bir havalandırma, bir alanın bölge sınıfını düşürebilir veya bölgenin hacmini küçültebilir. Bu durumda havalandırma artık bir konfor sistemi değil, güvenlik sistemi olur: Fan arızası alarmı, yedek fan, akış izleme ve proses kilitlemesi gibi önlemler tasarıma dahil edilir. Boyahane örneği için boyahane havalandırması nasıl olmalı, toz ortamları için toz toplama sistemi yazılarımıza bakabilirsiniz.
Exproof fan hangi durumlarda gerekmez?
Yanıcı madde bulunmayan ya da bölge sınıflandırmasında "tehlikeli olmayan alan" olarak belirlenen yerlerde exproof fan zorunlu değildir. Örneğin solvent kullanılmayan bir montaj holünün genel havalandırması veya ofis havalandırması bu kapsamdadır. Bazı durumlarda motor hava akımı dışında, tehlikesiz alanda bırakılarak (örneğin kayış tahrikli fanlarda) çözüm üretilebilir; ancak bu da Patlamadan Korunma Dokümanında değerlendirilmelidir. Gereksiz yere exproof seçmek maliyeti artırır, gerektiği yerde seçmemek ise can ve mal güvenliğini tehlikeye atar.
Uygulama alanları için endüstriyel havalandırma, laboratuvar havalandırması ve egzoz havalandırma sayfalarımıza göz atabilirsiniz.
Kaynaklar ve not
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
- Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013, sayı 28633)
- Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik (2014/34/AB) (RG 30.06.2016, sayı 29758)
- TS EN 14986 – Patlayıcı ortamlarda çalışan fanların tasarımı
- TS EN IEC 60079-10-1 (gaz) ve 60079-10-2 (toz) – Alan sınıflandırması
- EN ISO 80079-36/-37 – Elektriksel olmayan ekipman
Değerler projede hesapla doğrulanır.
Patlayıcı ortam riski bulunan tesislerde havalandırma uygulamaları İstanbul, Kocaeli, Sakarya ve Yalova'da Inovair tarafından, işletmenin Patlamadan Korunma Dokümanı esas alınarak yapılır. Tesisinizi yerinde değerlendirmek için keşif talebi oluşturabilirsiniz.
Keşif ve Teklif
İstanbul, Kocaeli, Sakarya ve Yalova'da keşif, projelendirme ve uygulamayı Inovair İklimlendirme Teknolojileri yapar. Fiyat keşif sonrası yazılı teklifte netleşir.
